Tuổi thọ trung bình tăng cao và mức sinh giảm đã góp phần đưa Việt Nam vào giai đoạn dân số già hóa. Sự chuyển đổi nhân khẩu này đồng nghĩa với việc ngày càng nhiều người cao tuổi cần được chăm sóc y tế và hỗ trợ trong sinh hoạt hàng ngày.
Gánh nặng bệnh tật ở người cao tuổi rất đáng lo ngại.
Có đến 95% người cao tuổi mắc ít nhất một bệnh mãn tính, thậm chí trung bình mỗi người cao tuổi mang trong mình khoảng 3 loại bệnh. Các bệnh lý thường gặp bao gồm tăng huyết áp (gần 40% người cao tuổi mắc), viêm khớp (hơn 30%), bệnh tim mạch, đái tháo đường, bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính, các vấn đề răng miệng... Sức khỏe suy giảm khiến người cao tuổi dễ rơi vào tình trạng sức khỏe kém và giảm chất lượng sống. Nhiều cụ già tự nhận thấy sức khỏe của mình yếu, thường xuyên mệt mỏi hoặc đau ốm.
Nhu cầu chăm sóc sức khỏe của nhóm dân số này rất cao và
đang tạo áp lực lớn lên hệ thống y tế. Người cao tuổi thường phải điều trị bệnh
trong thời gian dài; chi phí điều trị cho người cao tuổi cao gấp khoảng 7,9
lần so với người trẻ. Việc điều trị kéo dài và tốn kém đặt gánh nặng lên cả
gia đình và xã hội. Bên cạnh bệnh tật, người cao tuổi còn đối mặt với suy giảm
chức năng cơ thể: cơ bắp yếu đi, xương loãng dần, thị lực và thính lực kém, trí
nhớ suy giảm. Những vấn đề này đòi hỏi phải có sự theo dõi và chăm sóc thường
xuyên, nếu không sức khỏe của họ sẽ nhanh chóng xuống cấp. Rõ ràng, thực trạng
sức khỏe người cao tuổi ở Việt Nam đặt ra yêu cầu bức thiết về một hệ thống
chăm sóc y tế chuyên biệt và hiệu quả hơn cho nhóm dân số đặc thù này.
Gánh nặng bệnh tật ở người cao tuổi rất đáng lo ngại.
Việt Nam đã chính thức bước vào giai đoạn già hóa dân số
từ năm 2011, khi tỷ lệ người từ 65 tuổi trở lên vượt ngưỡng 7% tổng dân số. Kể từ đó, cấu trúc dân số đã thay đổi nhanh
chóng. Sau một thập kỷ, đến khoảng năm 2021, nhóm dân số trên 65 tuổi đã chiếm
khoảng 8,3% (tương đương hơn 8,1 triệu người). Tính cả nhóm 60 tuổi trở lên, người cao tuổi
hiện chiếm trên 12% dân số như đã nêu. Tốc độ gia tăng tỷ lệ người già trong
dân số Việt Nam nằm trong nhóm cao nhất thế giới. Theo Tổng cục Dân số (Bộ Y tế),
dự báo đến năm 2036, Việt Nam sẽ bước sang giai đoạn dân số già khi nhóm 65+
chiếm 14% dân số (tương đương trên 16 triệu người). Mốc 14% này đánh dấu sự chuyển đổi từ xã hội
“già hóa” sang xã hội “già”. Như vậy, chỉ hơn một thập kỷ nữa, Việt Nam sẽ trở
thành quốc gia có dân số già.
Đáng chú ý, quãng thời gian để Việt Nam chuyển từ một xã hội già hóa sang xã hội già dự kiến chỉ khoảng 25 năm – ngắn kỷ lục nếu so với các nước phát triển phải mất hàng chục năm. Điều này phản ánh Việt Nam là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa nhanh nhất thế giới. Dân số cả nước dự kiến vẫn tiếp tục tăng về quy mô cho đến khoảng năm 2050, nhưng tỷ trọng người trẻ em và người trong độ tuổi lao động sẽ giảm dần, nhường chỗ cho nhóm người cao tuổi chiếm tỷ lệ ngày càng lớn. Theo tính toán của Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA), đến năm 2038, số người 60 tuổi trở lên ở Việt Nam có thể đạt 22 triệu người, chiếm 20% dân số. Xa hơn, đến năm 2049, Việt Nam có thể trở thành nước “siêu già” khi người từ 65 tuổi trở lên chiếm khoảng 20%–21% dân số.
Việc “chưa giàu đã già” đặt ra nhiều thách thức cho Việt Nam. Sự chuyển đổi nhân khẩu học quá nhanh khiến các chính sách an sinh, hưu trí và chăm sóc y tế khó bắt kịp. Lực lượng lao động có nguy cơ thiếu hụt, trong khi gánh nặng phụ thuộc vào người cao tuổi ngày càng nặng. Ông Phạm Vũ Hoàng – Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Dân số – cho biết Việt Nam chỉ mất 25 năm để già hóa hoàn toàn, một khoảng thời gian rất ngắn so với hàng thế hệ của các nước phát triển. Ông cũng nhấn mạnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn dân số vàng đan xen với già hóa, tạo ra “cửa sổ cơ hội” để phát triển kinh tế xã hội nếu biết tận dụng, nhưng đồng thời cũng đòi hỏi sự chuẩn bị khẩn trương về chính sách cho một xã hội già trong tương lai gần.
Dù đối mặt nhiều thách thức, già hóa dân số không chỉ đem lại khó khăn mà còn hàm chứa những cơ hội nhất định. Nhóm người cao tuổi đông đảo có thể thúc đẩy sự phát triển của các ngành dịch vụ mới như bảo hiểm, ngân hàng, dinh dưỡng, du lịch nghỉ dưỡng và công nghệ chăm sóc sức khỏe. Kinh nghiệm và tri thức của lớp người già nếu được phát huy cũng là nguồn lực quý giá cho xã hội. Vấn đề đặt ra là Việt Nam cần hành động kịp thời để thích ứng với già hóa dân số, biến thách thức thành cơ hội phát triển bền vững.