Đăng ký
| Gia đình đô thị với người cao tuổi: Khoảng cách thế hệ và gánh nặng chăm sóc |
Trang chủ  ⇒  Già hóa dân số   ⇒   Gia đình đô thị với người cao tuổi: Khoảng cách thế hệ và gánh nặng chăm sóc
Mô hình gia đình đang thay đổi đã khiến nhiều người cao tuổi ở đô thị gặp khó khăn trong cả sinh hoạt lẫn tinh thần, đòi hỏi các giải pháp hỗ trợ phù hợp để họ sống vui, sống khỏe bên gia đình.

Xưa nay, văn hóa Việt Nam đề cao mô hình “tam tứ đại đồng đường” – nhiều thế hệ cùng chung sống dưới một mái nhà. Tuy nhiên, hiện thực xã hội hiện đại, đặc biệt ở các đô thị, đang dần thay đổi mô hình gia đình truyền thống này. Tỷ lệ người cao tuổi sống cùng con cháu đang giảm xuống rõ rệt, trong khi tỷ lệ sống một mình hoặc chỉ sống với vợ/chồng ngày càng tăng​. Kết quả một cuộc điều tra quốc gia cho thấy chỉ còn khoảng 61,3% người cao tuổi hiện đang ở cùng ít nhất một người con ruột, có tới 19,4% sống chỉ với bạn đời8,6% sống đơn thân một mình​. Con số này khác xa so với vài thập kỷ trước: Vào năm 1992, gần 80% người cao tuổi sống chung với con cái, nhưng đến năm 2017 tỷ lệ này đã tụt xuống chỉ còn 28,4%. Ngược lại, tỷ lệ người già tự sống với nhau (vợ chồng già) tăng vọt lên 50,4%, và sống một mình cũng tăng lên 20,5% vào 2017​. Sự thay đổi này phần nào phản ánh xu hướng các gia đình hạt nhân đang dần thay thế gia đình truyền thống tại đô thị, cũng như tâm lý muốn sống độc lập của một bộ phận người cao tuổi.

Mâu thuẫn giữa các thế hệ

Trong các gia đình thành thị hiện nay, không ít khó khăn nảy sinh trong sinh hoạt hàng ngày giữa người già và con cháu. Sự khác biệt về lối sống, thói quen giữa các thế hệ nhiều khi dẫn đến mâu thuẫn âm ỉ. Bà Nguyễn Thị Nga (68 tuổi, sống tại Hà Nội) chia sẻ thẳng thắn: “Cách sinh hoạt, lối sống của 2 thế hệ hoàn toàn khác nhau... Sống chung lâu ngày ít nhiều cũng sẽ sinh ra mâu thuẫn”​. Thật vậy, người cao tuổi thường có xu hướng sinh hoạt điều độ, ngủ sớm dậy sớm, thích không gian yên tĩnh, trong khi con cháu thế hệ trẻ quen nhịp sống nhanh, ồn ào và tự do hơn. Những khác biệt tưởng nhỏ trong nếp ăn, nếp ở – như việc người già muốn tiết kiệm điện nước, ăn uống thanh đạm, còn người trẻ tiêu dùng thoải mái – cũng có thể trở thành điểm chạm gây bất đồng. Việc ông bà trông cháu nhỏ khi bố mẹ đi làm cũng tiềm ẩn căng thẳng: không ít trường hợp ông bà chiều cháu hoặc dạy cháu theo kiểu truyền thống, mâu thuẫn với quan điểm nuôi dạy khoa học của cha mẹ hiện đại. Nếu các bên không lắng nghe và thấu hiểu nhau, những xung đột thế hệ trong gia đình có thể làm rạn nứt mối quan hệ giữa cha mẹ già và con cháu.

Biểu đồ mô tả sự thay đổi mô hình sinh sống của người cao tuổi Việt Nam giai đoạn 1992–2017: Tỷ lệ sống chung với con cái (màu xanh) giảm mạnh, trong khi sống một mình (màu cam) hoặc chỉ với bạn đời (màu xám) tăng lên rõ rệt. Nguồn: vov.gov.vn.

Biểu đồ mô tả sự thay đổi mô hình sinh sống của người cao tuổi Việt Nam giai đoạn 1992–2017: Tỷ lệ sống chung với con cái (màu xanh) giảm mạnh, trong khi sống một mình (màu cam) hoặc chỉ với bạn đời (màu xám) tăng lên rõ rệt. Nguồn: vov.gov.vn.

Gánh nặng kinh tế

Bên cạnh đó, gánh nặng kinh tế trong việc chăm lo người cao tuổi ở đô thị cũng rất đáng kể. Nhiều người cao tuổi không có lương hưu ổn định, đặc biệt là những người buôn bán nhỏ lẻ hoặc nội trợ cả đời, dẫn đến họ phải phụ thuộc tài chính vào con cháu. Ngay cả với những người có lương hưu, mức lương nhiều khi cũng thấp so với chi phí sinh hoạt thành thị, chưa kể chi phí thuốc men, khám chữa bệnh đắt đỏ ở tuổi già. Điều này tạo áp lực cho con cái – vốn cũng đang ở độ tuổi lao động phải nuôi gia đình riêng và trả các khoản chi phí đô thị cao. Thực tế thống kê cho thấy khoảng 35% người cao tuổi ở Việt Nam vẫn phải tiếp tục làm việc để trang trải cuộc sống, đa phần là lao động tự làm hoặc phụ giúp gia đình với thu nhập thấp. Còn lại, nhiều cụ già dù sức khỏe suy giảm vẫn cố gắng lao động giản đơn (như bán hàng rong, trông giữ xe, giữ trẻ thuê…) để đỡ đần con cháu, vô hình trung làm giảm thời gian nghỉ ngơi của họ.

Nỗi cô đơn trở nên phổ biến

Một khía cạnh khác thường bị bỏ qua là tâm lý cô đơn và vai trò xã hội của người cao tuổi trong gia đình hiện đại. Ở đô thị, con cháu bận rộn đi làm cả ngày, người già thường ở nhà một mình, ít được trò chuyện, dễ cảm thấy trống vắng. Họ có thể cảm thấy mình trở thành gánh nặng hoặc bị con cháu “bỏ rơi” về tinh thần. Trong khi đó, thế hệ trẻ đôi khi chưa quan tâm đúng mức đến tâm tư của cha mẹ già, dẫn đến khoảng cách tình cảm gia đình. Rõ ràng, mô hình gia đình đang thay đổi đã khiến nhiều người cao tuổi ở đô thị gặp khó khăn trong cả sinh hoạt lẫn tinh thần, đòi hỏi các giải pháp hỗ trợ phù hợp để họ sống vui, sống khỏe bên gia đình.